تاریخ ارسال روی سایت : ۱۳۹۴/۰۱/۱۹


دزفول، مفهومی متفاوت از معماری

شهر دزفول در شمال استان خوزستان واقع شده و یکی از قدیمی ترین شهرهای ایرانی است. این شهر دارای بیش از ۲۰۰ هکتار بافت تاریخی بوده که در مرکز این شهر و در حاشیه ی رود دز واقع شده است. معماری دزفول با سایر نقاط ایران متفاوت است. در معماری اصفهان، شیراز، کاشان، یزد و سایر شهرهای مرکزی ویژگی هایی هست که در همۀ این شهرها مشترک است و تقریباَ این شهرها از لحاظ ساختاری و اتفاقات شهری، مشابه هستند. ولی در دزفول با یک نمونۀ خاص مواجه هستیم. اگر در مقیاس خرد معماری شهر دزفول وارد شویم و عناصر شاخص معماری دزفول را بشناسیم در خواهیم یافت که این هنر و ذوق معماران دزفولی بوده که توانسته اند پاسخی در خور برای انطباق کالبد بناها و خانه ها متناسب با شرایط اقلیمی این منطقه بیابند.

dezful-bghadim

قرارگیریِ بافت سنتی ارگانیک شهر در حالتی تپه مانند در حاشیۀ رودخانه ای پرآب با جهت گیری های متفاوت در احجام خالص، که باعث می شود حجم ها از یکنواختی خارج شده و سایه روشن های متنوعی بر روی بدنۀ بناها به وجود آید. بناها معمولاَ یک یا دو طبقه هستند و بناهای بلندمرتبه در این بافت دیده نمی شود که باعث حفظ مقیاس انسانی فضاها می گردد. ویژگی دیگری که بافت ارگانیک دزفول را از انواع آن متمایز می کند، معابر کم عرض آن است که محورِ مستقیم ندارند و دائماَ در حالِ تغییرجهت هستند. این تغییر محورها باعث ایجاد توالی در دید می شود و دیدهای غیرمنتظره را پدید می آورد. گذرگاه ها در این اقلیم، کم عرض، دارای جداره های بلند و مرتفع و عموماَ از جنس آجر می باشند که این ویژگی تابع تفکری تناسب یافته با اقلیم دزفول است. در گسترۀ شهر تاریخی دزفول، بناهای عام المنفعه نظیر ساباط در بخش های مختلف بافت تاریخی به کرات دیده می شود. ساباط، کوچه ای سرپوشیده است که هم در شهرهای سردسیری و هم گرمسیری موجود می باشد. در شهرهای گرمسیری مجبور بوده اند کوچه را تنگ و دیوار را بلند بگیرند و برای ایجاد سایه، ساباط می گذاشتند. در دزفول به دلیل اینکه نمی توان به وسیلۀ درخت(به دلیل ایجاد شرجی) سایه ایجاد کرد، ساباط های زیادی ایجاد شده است.
جهت مقابله با حرارت طاقت فرسا و رطوبت نسبتاَ زیاد هوا در طیِ نیمی از سال در دزفول، تهویۀ دوطرفۀ هوای داخل بنا ضروری است و به همین دلیل ساختمان های بناهای این شهر به صورت نیمه درونگرا هستند، بازشوها بر روی سطوح داخلی و خارجیِ بنا قرار می گیرند و هر دو نما از لحاظ اهمیت و زیبایی تقریباَ یکسان هستند.
در خانه ها و بناهای دزفول به وسیلۀ ایجاد اختلاف سطح و ارتفاع در سطوح مختلف عمودی شامل : شوادون، شبستان، حیاط، ایوان، پیش بام و بام ، فصول و ساعات مختلفِ روز و شرایطِ مختلفِ آب و هوایی را با جابجایی عمودی در بنا می گذارندند. بنابراین در دزفول فضاهای زمستان نشین و تابستان نشین در طبقات جابجا می شود. چرخشِ هوا در این اقلیم یک نکتۀ بسیار مهمِ اقلیمی است، جلو و عقب رفتن سطح ها و بازی در سطح، عاملی برای ایجاد سایه و تهویۀ هوا بوده است.
در خانه های دزفولی حیاط ها کم مساحت بوده و دیوارها مرتفع، که سبب می شد در اغلب مواقع روز در سایه قرار گیرند. همچنین استفاده از حیاط های متعدد بسیار باب بوده است که سطح کم حیاط باعثِ ایجاد سایه و آفتاب، ایجادِ کوران و جابجایی هوا می شود. همچنین در حیاطِ خانه های دزفول به دلیل رطوبت هوای دزفول، از حوض و باغچه استفاده نشده است.
تفاوت دیگری که در معماریِ خانه های دزفول دیده می شود، عدم تقارن در ایوان هاست و البته عمقِ ایوان های دزفول بیشتر است که ایوان های بلند « ایوان شدادی» ویژگی خاص معماری دزفول است.
نکتۀ دیگر در معماریِ دزفول که بسیار اهمیت دارد ، استقاده از فضای زیرزمین جهت مقابله با گرمای طاقت فرسای این اقلیم است. دو گونه زیرزمین در معماریِ دزفول دیده می شود:
زیرزمین های کم عمق به نام «شبستان» و زیرزمین های عمیق به نام « شوادون»؛ در طول روز تا زمانی که گرما به شدت نهاییِ خود نرسیده بود، ممکن بود اهالی خانه از شبستان برای انجام فعالیت های روزانۀ خود استفاده کنند ولی در گرمایِ بسیار زیاد و در موسمِ وزش بادهای گرم تابستانی که شب ها امکان خوابیدن در پشت بام وجود نداشت همچنین در ظهرهای بسیار داغِ تابستان، ساکنین شهر به شوادون ها پناه می بردند.
یکی دیگر از ویژگی های اصلیِ معماریِ دزفول، فضای پیش بام است که حالتی بین پشت بام و حیاط خانه دارد و در اصل حیاط کوچکی است که در طبقۀ بالاتر قرار گرفته است. در خانه های دزفولی از فضاهای بام و پیش بام برای خوابیدن در شب های خنک تابستان استفاده می شده، که بوسیلۀ دست انداز آجریِ مشبک (ریه) به ارتفاع یک قد به صورت حیاطی خصوصی و حجاب دار تبدیل می شد که عبور جریانِ هوا را نیز ممکن می ساخت.
در خانه های دزفول، معماریِ پلکانی کاملاَ مشهود است و هر طبقه که بالاتر می رود یک عقب نشستگی دارد که سبب ایجادِ سایه و آفتاب و کورانِ هوا می شود.
بافت قدیمِ شهر دزفول نمونه ای بارز از قدرتِ هنرمندان در ایجاد نقوش گوناگون با استفاده از آجر است که این آجرکاری های کم نظیر و ریزه کاری های بسیار زیبا بوسیلۀ عقب و جلورفتگی در سطحِ نما علاوه بر زیبایی، دلیل اقلیمی نیز داشته است و سبب ایجادِ سایه بر سطحِ نما و در نتیجه خنک شدن سطحِ دیوارها شده است.
بنابراین وجه تمایز معماریِ دزفول با سایرِ نقاطِ ایران فقط در جزییات نیست ( مثلاَ در نوعِ آجرکاری یا شوادون خلاصه نمی شود) بلکه معماری دزفول یک کلیت است که از جزئیات مختلف تشکیل شده است. باید کلیتِ معماریِ دزفول را پیدا کرد، گونه ها و تیپ بناها را شناخت و کنار هم قرار داد تا به مفهومی زیبا و متفاوت از معماری رسید.

مریم سخاوت

لینک های مرتبط:, , , ,


 


- عملکرد انجمن دزپارس در فروردین ماه سال ۹۷
- عملکرد انجمن دزپارس در اسفند ماه ۹۶
- زنگ پایانی خوش بر تعطیلات نوروزی در دزفول به همت انجمن دزپارس
- اولین جشنواره بهاره گل‌های دزفول آغاز به کار کرد
- دزفول شهر آب و آجر لذت گردش در میان تاریخی کهن
- گردشی در خانه هایی که بوی تاریخ می دهند دزفول دیار خانه های قدیمی
- اولین جشنواره زمستانی مرکبات دزفول برگزار شد
- عملکرد انجمن دزپارس در بهمن ماه ۹۶
- دزفول در مسیر جهانی شدن همت بالاتری می‌خواهد
- بوستان باغ گودول دزفول
- عملکرد انجمن دزپارس در دی ماه ۹۶
- با وجود تپه های باستانی چغامیش چرا دزفول موزه باستان شناسی ندارد؟
- پخس مستند چغامیش دزفول در مجموعه حمام موزه کرناسیون دزفول
- دزفول نامی گمنام در موزه ملی ایران
- عملکرد انجمن دزپارس در آذر ماه ۹۶
- شکوه فرهنگی دزفول در خانه تاریخی تیزنو
- برگزاری شب های فرهنگی گردشگری دزفول در خانه تاریخی تیزنو
- دومین سمینار فرهنگی گردشگری دزفول شهر چهار فصل برگزار شد
- برگزاری دومین سمینار فرهنگی ،گردشگری دزفول شهر چهارفصل
- عملکرد انجمن دزپارس در آبان ماه ۹۶
- تمدن آوان دزفول،دریچه ای به سوی شناخت تمدن کهن ایرانیان
- دیدار اعضای انجمن دزپارس با کارکنان رادیو دزفول
- کاسه سفالی ۸۷۰۰ساله چغابنوت دزفول
- قمش گنجی تاریخی در اعماق زمین
- عملکرد انجمن دزپارس در مهر ماه ۹۶
- نقش گردشگری و درآمدزایی شاه رکن‌الدین دزفول از یاد رفته است؟
- شرکت فعالانه انجمن دزپارس در پاکسازی روز تاسوعا و عاشورا
- بازدید اعضای انجمن دزپارس از مراسم محرم در محلات تاریخی دزفول
- «علم عباس» در مراسم محرم دزفول چه قصه‌ای دارد؟
- عملکرد انجمن دزپارس در شهریور ۹۶
 

 

همه حقوق مطالب برای دزفول، مفهومی متفاوت از معماری محفوظ می باشد

طراحی سایت : محمد آذرکیش